Suplementy

Clenbuterol i spalacze tłuszczu: zagrożenia przy stosowaniu

Lekarz omawia zagrożenia związane ze stosowaniem spalaczy tłuszczu (grafika wygenerowana przez AI)

Clenbuterol to lek z grupy mimetyków (substancji naśladujących działanie związków naturalnie obecnych w organizmie), który rozszerza oskrzela. Został wycofany z lecznictwa w 1988 roku. Obecnie stosuje się go w weterynarii oraz podaje zwierzętom hodowlanym, aby przyspieszyć ich wzrost i zwiększyć masę tkanki mięśniowej

Środek zakazany w sporcie wyczynowym

Z uwagi na jego właściwości podobne do działania sterydów anabolicznych (pobudzające, anaboliczne i potencjalne wspomagające wydolność), jest często stosowany w kulturystyce, sportach sylwetkowych i sporcie wyczynowym. Bywa również stosowany przez kobiety w celu redukcji tkanki tłuszczowej.

Clenbuterol ma specyficzne właściwości, więc jego zażywanie jest zabronione i grozi długoterminową dyskwalifikacją. Światowa Agencja Antydopingowa (WADA) umieściła go na liście substancji zabronionych w każdym czasie, czyli zarówno w trakcie zawodów, jak i poza sezonem startowym. Ryzykowanie kariery sportowej oraz zdrowia dla krótkotrwałych efektów wydaje się decyzją nieracjonalną. Dostępne są przecież legalne i bezpieczniejsze metody poprawy sylwetki.

Mechanizm działania substancji

Clenbuterol działa pobudzająco, podobnie jak efedryna. Jego działanie jest jednak o wiele silniejsze i bardziej wybiórcze wobec receptorów beta-2-adrenergicznych (miejsc w komórkach, przez które adrenalina i podobne substancje pobudzają organizm). Poza tym clenbuterol wywołuje kolejne efekty:

  • znaczne przyspieszenie tempa przemiany materii oraz lipolizy, czyli rozkładu zgromadzonego tłuszczu,
  • wzmożenie termogenezy, czyli wytwarzania ciepła przez organizm,
  • zwiększenie aktywności amin katecholowych (adrenaliny, noradrenaliny i dopaminy), które podwyższają ciśnienie krwi, przyśpieszają bicie serca oraz podnoszą poziom glukozy we krwi.
Monitor pracy serca i stetoskop w gabinecie lekarskim (grafika wygenerowana przez AI)

Substancja ta pobudza receptory beta-2 w tkance mięśniowej. Teoretycznie może to prowadzić do zwiększenia beztłuszczowej masy ciała (masy ciała bez tłuszczu, głównie mięśni) przy jednoczesnej redukcji tkanki tłuszczowej. Właśnie przez tę właściwość clenbuterol jest szczególnie popularny wśród kulturystów w fazie pre-konkursowej, czyli w okresie przygotowań do zawodów, gdy zależy im na maksymalnej definicji mięśni przy zachowaniu ich objętości. Dowody naukowe potwierdzające skuteczność tej substancji u ludzi są jednak ograniczone i nie uzasadniają ryzyka związanego z jej stosowaniem.

Spektrum działań niepożądanych

Lek ten łączony jest często ze sterydami anaboliczno-androgennymi, hormonami tarczycy lub johimbiną. Przy stosowaniu wielu środków doustnych drastycznie zwiększa się ryzyko uszkodzenia wątroby. Już niewielkie dawki tego leku mogą powodować:

  • tachykardię, czyli przyspieszone bicie serca,
  • drżenie mięśni,
  • podenerwowanie,
  • wzrost ciśnienia tętniczego krwi.

Przy wyższych dawkach efekty te ulegają nasileniu. Dodatkowo pojawiać się mogą bóle w klatce piersiowej, nudności, wymioty, spłycenie oddechu, bezsenność i hipokaliemia (zbyt niski poziom potasu we krwi).

Długotrwałe stosowanie clenbuterolu prowadzi do desensytyzacji receptorów beta-2, czyli stopniowej utraty ich wrażliwości na lek. Utrzymanie efektu wymusza wtedy zwiększanie dawek, a to potęguje ryzyko poważnych powikłań kardiologicznych (dotyczących serca), w tym arytmii zagrażających życiu. Opisywane są również przypadki przerostowej kardiomiopatii, czyli schorzenia, w którym mięsień sercowy ulega nienaturalnemu powiększeniu, co upośledza jego funkcję pompowania krwi. Obserwowano też zaburzenia gospodarki elektrolitowej, czyli równowagi minerałów w organizmie. Są one szczególnie niebezpieczne dla osób intensywnie trenujących, u których odżywienie sportowe nie zawsze równoważy straty minerałów.

Dane z badań eksperymentalnych

Eksperyment przeprowadzony na świniach wykazał, że podawanie clenbuterolu przez 3 miesiące prowadziło do niekorzystnych zmian w jądrach, wątrobie i mięśniach. Obserwowano proces włóknienia tkanki sercowej oraz zaburzenia struktury włókien mięśniowych szkieletowych, co paradoksalnie może prowadzić do osłabienia siły i wytrzymałości.

Bezwzględnymi przeciwwskazaniami do stosowania tego środka są choroby układu krążenia (w tym nadciśnienie tętnicze) i choroby układu nerwowego. Ze względu na tak poważne zagrożenia dietetycy z www.akademiadietetyki.pl odradzają przyjmowanie spalaczy tłuszczu jako skutecznego środka na zgubienie zbędnych kilogramów. Specjaliści zgodnie podkreślają, że żaden suplement ani substancja farmakologiczna nie zastąpi odpowiednio zbilansowanej diety oraz regularnej aktywności fizycznej. Właśnie te dwa elementy stanowią fundament bezpiecznej i trwałej redukcji masy ciała.

Toksyczność popularnych preparatów redukujących tkankę tłuszczową

Dostęp do internetu jest coraz powszechniejszy, a wiele nielegalnych środków wspomagających redukcję tkanki tłuszczowej można łatwo kupić. Z tego powodu grupa naukowców w USA przeanalizowała toksyczność oraz skutki niepożądane najczęściej stosowanych preparatów. Sprawdzono między innymi toksyczność działania:

  • kofeiny,
  • efedryny,
  • clenbuterolu,
  • sibutraminy,
  • syropu z wymiotnicy,
  • 2,4 Dinitrophenolu,
  • ludzkiego hormonu gonadotropiny kosmówkowej,
  • hormonów tarczycy.

Wymiotnica (Ipecac syrup)

Wymiotnica podrażnia śluzówkę żołądka, odruchowo zwiększa wydzielanie gruczołów błony śluzowej oskrzeli, a w większych dawkach wywołuje wymioty. Przewlekłe zażywanie syropu z wymiotnicy prowadziło do zadławień, ran błony śluzowej przełyku i żołądka, odmy śródpiersiowej i krwawień. Obserwowano również występowanie bólu w klatce piersiowej, tachykardii i nadciśnienia jak również zatrucia śmiertelne. Substancja ta była szczególnie popularna wśród osób z zaburzeniami odżywiania, zwłaszcza bulimią, gdzie wykorzystywano ją do wywoływania wymiotów po epizodach przejadania się.

Hormon gonadotropiny kosmówkowej (HCG)

Podawanie ludzkiego hormonu gonadotropiny kosmówkowej (w skrócie HCG) praktykowane jest wraz ze stosowaniem niskokalorycznej diety, dostarczającej 500 kcal dziennie. Teoria ta zakłada, że HCG w połączeniu z niskokaloryczną dietą spowoduje szybsze i efektywniejsze spalanie tkanki tłuszczowej niż sama dieta. Doniesiono o zwiększonym ryzyku nadciśnienia tętniczego, hipoglikemii (zbyt niskiego poziomu cukru we krwi), zaparciach i przewlekłym zmęczeniu. Badania naukowe wielokrotnie wykazywały jednak, że obserwowana utrata masy ciała wynika wyłącznie z ekstremalnie niskiej kaloryczności diety, a nie z działania samego hormonu. Znaczącą rolę odgrywa tu efekt placebo, czyli poprawa wynikająca z samego przekonania o skuteczności środka.

DNP (2,4-Dinitrophenol)

DNP (2,4-Dinitrophenol) jest związkiem o silnych właściwościach kwasowych, wykorzystywanym głównie w przemyśle i ogrodnictwie. Wykazuje bardzo silne działanie pobudzające procesy metaboliczne. Dzieje się tak przez rozsprzęganie fosforylacji oksydacyjnej w mitochondriach, czyli zaburzenie sposobu, w jaki komórki wytwarzają energię. Początkowo DNP stosowano w medycynie, jednak szybko go wycofano z powodu dużego ryzyka przedawkowania i śmierci. Najczęstsze skutki uboczne to:

  • wrażenie przemęczenia,
  • mocno podwyższona temperatura,
  • pocenie się,
  • bóle głowy.

W przypadku przedawkowania temperatura ciała wzrasta drastycznie, co często prowadzi do przegrzania i śmierci.

Szczególnie niebezpieczną cechą DNP jest jego długi okres półtrwania w organizmie (około 36 godzin) oraz kumulacja w tkankach. Oznacza to, że skutki przedawkowania mogą narastać przez kilka dni, a medycyna nie dysponuje skutecznym antidotum – leczenie jest wyłącznie objawowe. Opisywano przypadki śmiertelnego przegrzania organizmu nawet przy zastosowaniu intensywnego chłodzenia zewnętrznego i wewnętrznego.

Kofeina i efedryna

Nadmierne spożycie kofeiny i efedryny może prowadzić do wymiotów, tachykardii, drgawek, zaburzeń pracy serca, zawału mięśnia sercowego, a nawet śmierci wśród osób nie mających wcześniejszych problemów z układem sercowo-naczyniowym. Doniesiono, że kofeina w dawce powyżej 150mg/kg masy ciała, połączona z efedryną i kwasem salicylowym okazała się śmiertelna. Popularny tzw. stos ECA (efedryna-kofeina-aspiryna) był szeroko stosowany w latach 90. XX wieku, jednak liczne zgony skłoniły władze wielu krajów do wycofania efedryny z wolnej sprzedaży.

Sibutramina

Sibutramina jest lekiem hamującym łaknienie, stosowanym w leczeniu otyłości. Skutki uboczne obejmują suchość jamy ustnej, zaburzenia snu, zaparcia, bóle głowy, a nawet ataki paniki, czy zawał serca. Preparat ten został wycofany z rynku europejskiego i amerykańskiego w 2010 roku po badaniu SCOUT, które wykazało zwiększone ryzyko zdarzeń sercowo-naczyniowych u pacjentów z grupy wysokiego ryzyka. Mimo to sibutramina nadal jest dostępna w nielegalnym obrocie internetowym, często jako składnik „naturalnych” suplementów odchudzających o nieujawnionym składzie.

Hormony tarczycy

Hormony tarczycy regulują metabolizm, a ich nadmiar podwyższa spoczynkową przemianę materii (ilość energii zużywanej przez organizm w spoczynku), co sprzyja redukcji masy ciała. Nadmierna podaż w postaci leku może doprowadzić do:

  • drżenia rąk,
  • tachykardii, czyli przyspieszonego bicia serca,
  • bezsenności,
  • nadciśnienia tętniczego,
  • zaburzeń rytmu serca,
  • przejściowego paraliżu,
  • osłabienia,
  • hipokaliemii, czyli zbyt niskiego poziomu potasu we krwi.

W ciężkich przypadkach może wystąpić zjawisko tzw. hiperkatabolizmu, czyli ciężkich zaburzeń procesów metabolicznych, które mogą doprowadzić nawet do śmierci.

Długotrwałe przyjmowanie nadmiernych dawek hormonów tarczycy prowadzi również do osteoporozy poprzez przyśpieszoną przebudowę tkanki kostnej oraz do supresji własnej funkcji tarczycy. Po zaprzestaniu suplementacji pacjenci często doświadczają głębokiej niedoczynności tarczycy, której leczenie może trwać miesiące lub okazać się niemożliwe, skazując osobę na dożywotnią terapię substytucyjną.

Bezpieczna alternatywa – trening i żywienie

Biorąc pod uwagę, jak groźne mogą być skutki uboczne stosowania różnych środków w celu redukcji tkanki tłuszczowej, należy bezwzględnie skupić się na odpowiednio dobranym treningu sportowym ukierunkowanym na redukcję masy ciała oraz odpowiednim żywieniu, a jakiekolwiek środki powinny być stosowane pod ścisłą kontrolą lekarsko-medyczną. Planując taki trening, warto kierować się obiektywnymi wskaźnikami, w tym tętnem sprzyjającym spalaniu tkanki tłuszczowej.

Skuteczna i bezpieczna redukcja tkanki tłuszczowej opiera się na trzech filarach:

  • niewielkim deficycie kalorycznym (300-500 kcal poniżej zapotrzebowania), czyli jedzeniu nieco mniej, niż wynosi zapotrzebowanie organizmu,
  • regularnym treningu siłowym zachowującym masę mięśniową,
  • treningu cardio wspomagającym wydatek energetyczny.

Dodatkowo warto zadbać o odpowiednią podaż białka (1,6-2,2 g na kg masy ciała), co minimalizuje utratę masy mięśniowej podczas redukcji. Proces ten jest wolniejszy niż przy użyciu środków farmakologicznych, ale trwały i nie niesie ryzyka poważnych powikłań zdrowotnych. Osoby rozpoczynające przygodę z systematycznym treningiem mogą skorzystać z doradztwa dietetyka oraz planów treningowych dostosowanych do indywidualnych możliwości i celów.